18-10-05

Arion Frank Martinus



EEN POSITIEVE HELD
Frank Martinus Arion, De laatste vrijheid. De Bezige Bij, Amsterdam.
In: NvhN, 8 april 1995

Het is al heel lang geleden dat ik voor het laatst een boek las waarin de hoofdpersooneen echte, dat wil zeggen: een positieve held is. U kent ze wel: van die boeken waarin de hoofdpersoon na allerlei beproevingen en verwikkelingen uiteindelijk een glanzende overwinning behaalt en aan het eind van het verhaal omkranst met een gouden randje te stralen staat. Van die boeken die 'goed' aflopen. Van die boeken ook, die althans míj altijd nogal irriteren.
Dat is een intrigerende kwestie, want waarom zou een boek dat 'goed' afloopt altijd irritant moeten zijn? Het is een kwestie die ooit al eens door John Fowles aan de orde werd gesteld in zijn bestseller The French Lieutenant’s Woman, een roman met twee eindes: een 'happy' en een 'unhappy end'. Je kon als lezer zelf kiezen hoe het af moest lopen, stelde Fowles, al kwam het er in de praktijk op neer dat je beide eindes las en niet zozeer koos, maar veeleer je bewust werd van de implicaties die een keuze voor één van de beide geboden mogelijkheden had.
Fowles maakte je bewust van een probleem dat ik als typerend beschouw voor de huidige postmoderne tijd. De goede afloop veronderstelde een geloof in een gesloten,idealistisch wereldbeeld dat vandaag de dag naïef en zelfs wat pathetisch en sentimenteel overkomt. De slechte afloop dreef je in de richting van een volstrekt cynisme. Het eerste is onmogelijk geworden, want veronderstelt een ultiem antwoord op alle levensvragen; het tweede beschouw ik als onwenselijk. Men moet blijven zoeken.
Mijn overtuiging dat het in de hedendaagse literatuur om deze positie tussen wal en schip zou moeten gaan, maakt dat ik nogal wat moeite heb met De laatste vrijheid, het nieuwe boek van de Curaçaose schrijver Frank Martinus Arion. Afscheid van de konin-ginuit 1975, en zijn voorlaatste boek uit 1979, Nobele wilden, hadden al duidelijk gemaaktdat Arion een schrijver is die literatuur vooral gebruikt als voertuig voor een bepaalde revolutionaire idee. Zijn personages zijn positieve helden die het ideaal van de zelfbewuste, van eeuwen blanke overheersing en onderdrukking bevrijde neger belichamen.
Dat betekent dat Arions personages van meet af aan 'gepolitiseerd' zijn: schaakstukken op het speelveld van het kolonialisme, het racisme en de klassenstrijd. Ze staan met andere woorden niet voor zichzelf, maar altijd onmiddellijk in de context van een politieke strijd waarbinnen ze een bepaalde - nee, de juiste positie vertegenwoordigen. En dat gegeven maakt de wereld overzichtelijk, geeft haar een boven- en onderkant. De laatste vrijheid maakt duidelijk dat er voor Arion binnen die wereld maar één richting de juiste is: die van onderen naar boven.
Dat idee krijgt het duidelijkst gestalte in de op uitbarsting staande vulkaan op het (denkbeeldige) Caribische eiland Amber. De blanke geologen op het eiland hebben de evacuatie verordonneerd van 50.000 mensen. Eén weigert te gaan: Daryll Guenepe, een naam die associaties oproept met het Engelse 'guinea pig': proefkonijn. En Daryll is inderdaad zoiets als de testcase voor de vrijheid die Arion voor ogen staat.
Zijn weigering om te evacueren heeft niet zoveel, althans niet in eerste instantie, meteen welomschreven ideologie als bijvoorbeeld die van de Black Power-beweging te maken. Hij beroept zich op een laatste vrijheid, een vrijheid die van alle mensen is, en die te maken heeft met het socratische inzicht dat een keuze voor het leven een keuze voor de dood impliceert. Men ontloopt die laatste niet door weg te vluchten van de plek waar dat leven geworteld is.
Voor Daryll is het bedreigde stadje Constance namelijk de plek waar hij, na vele omzwervingen, tot zichzelf is gekomen. 'Ik ga nergens meer heen', zo stelt hij in een televisie-interview voor CIN, een op CNN gebaseerd televisiestation dat uiteraard geïnteresseerd is geraakt in deze halsstarrige, heldhaftige achterblijver. 'Feit is dat als we niet opnieuw hetzelfde kunnen maken, wat we nu hebben, we toch doodgaan. Feit is dat als ik niet een ander plekje vind als Constance, (...) ik absoluut doodga (...). We kunnen sterven door bij de vulkaan te blijven. Maar we sterven zeker als we van hem weggaan!'
Dat zijn wijze woorden, maar ze staan in dit boek niet los van die beweging van onderen naar boven, van de strijd die de zwarte moet leveren om zich een positie te verwerven waarin hij zich deze laatste vrijheid kan veroorloven. De keuze voor een eigen dood komt pas met de mogelijkheid van een eigen leven. En van die mogelijkheid wordt Daryll de belichaming.
Hij trotseert niet alleen de vulkaan, maar ook de autoriteiten, de blanke vulkanologen die de evacuatie hebben verordonneerd, en daarmee trotseert Daryll dus ook eeuwen repressie, racisme en wat dies meer zij. En hij wint. Niet alleen trekken de 50.000 na de tv-uitzending weer naar hun huizen, maar ook worden de blanken bij een kleine eruptie vande vulkaan gedood, terwijl Daryll zich weet te redden door in een grot te vluchten dievroeger - hoe symbolisch! - diende als schuilplaats voor gevluchte slaven. Hier zijn we dus weer terug bij het schema: de nobele wilde tegenover de zich superieur wanende blanke.
Het gaat er hier natuurlijk niet om het emancipatoire streven van Arion te kritiseren (niet alleen dat van de zwarte tegenover de blanke trouwens, ook dat van de vrouw tegenover de man). Het gaat er om dat dit streven bij Arion in al te simpele tegenstellingen wordt uitgewerkt en 'goed' en 'kwaad' wat al te eenvoudig van elkaar worden gescheiden. De personages komen daartussen als het ware klem te zitten, krijgen iets ongeloofwaardigs, iets stars, ondanks Arions pogingen hen uitgebreide levensgeschiedenissen mee te geven, te laten huwen, scheiden en kinderen op de wereld te brengen.
Het schema maakt dat het probleem dat het verkrijgen van een eigen identiteit, een eigen vrijheid is, voortdurend wordt ontweken. En het maakt dat je een boek krijgt dat, hoe onderhoudend soms ook, uiteindelijk toch irriteert omdat het het eeuwenoude onrecht vande onderdrukking beantwoordt met een omgekeerde wereld: met Daryll Guenepe als symbool van het goede-zonder-meer en de westerse blanke als degene die zijn straf niet ontloopt.

11:08 Gepost door Marc Reugebrink | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.